Крвни садови и циркулаторен систем VIII

 ЦИРКУЛАТОРЕН СИСТЕМ 
   Circulatory system                                    VIII

     

    Циркулаторниот систем, систем што транспортира хранливи материи, респираторни гасови и метаболички производи низ живиот организам, носејќи ги до  различните ткива. Исто така овој органски ситстем во имунитетто на оргнизмот.Процесот на циркулација вклучува внесување  на метаболички материи, пренесување на овие материи низ целиот организам и враќање на штетни нуспроизводи во животната средина.Сите живи организми земаат молекули од нивната околина, ги користат за поддршка на метаболизмот на сопствениот организам,  ги ослободуваат нуспроизводите во животната средина. Внатрешното опкружување се разликува повеќе или помалку во голема мера од надворешното опкружување, во зависност од видот.

    Циркулаторниот систем е  мрежа од цилиндрични садови (артерии, вени и капилари) кои се контролирани од пумпа (срцето). Кај  сите 'рбетни организми, како и некои без'рбетници, овој е систем со затворен тип, во кој крвта не се движи слободно во празнина. Во затворен циркулаторниот систем, крвта се содржи во крвните садови, циркулира еднострано (во една насока) од срцето околу системската циркулаторна патека, а потоа повторно се враќа во срцето.

   За разлика од затворениот систем, членконогите (вклучувајќи инсекти, ракови и повеќето мекотели) имаат отворен циркулаторски систем. Во отворен циркулаторниот систем, крвта не е затворена во крвните садови, туку се пумпа во празнина наречена хемоцел. Крвта се нарекува хемолимфа, бидејќи се меша со интерстицијалната течност.(меѓуклеточна течност.)

Функциите на крвотокот можеме да ги класифицираме на:

• пренос на гасови (главно О₂ и СО₂)
• пренос на екскрети од ткивата до жабрите кај водени организми, до белте дробови и кожата.
• пренос на хранливи материи од цревата
• пренос на хормони
• пренос на составните делови на имунолошкиот систем
• осморегулација 
• терморегулација

2. Крвни садови

Клучни точки:

• Артериите ја изнесуваат од срцето; главната артерија е аортата.
• Помалите артерии наречени артериоли кои премнуваат во капилари, што се разгрануваат меѓу клетките и ткивата на телото.
• Капиларите разменуваат хранливи материи, отпад и кислород во ткивата  на клеточно ниво.
• Вените се крвни садови кои ја враќаат крвта во срцето и ја собираат крвта од органи и екстремитетите.
• Капиларите имаат еден слој клетки (ендотелијална обвивка ) каде се одвива дифузија и размена на материи.
• Вените и артериите имаат уште две обвивки кои го опкружуваат ендотелиумот: средниот слој е составен од мазен мускул што го регулира протокот на крв, додека надворешната обвивка е сврзно ткиво што ги поддржува крвните садови.

1. Атерии

Артерии се крвни садови кои ја носат крвта од срцето кон органите и ткивата во телото.

Клучни карактеристики на артериите:

• 🔴 Пренесуваат крв богата со кислород, со исклучок на белодробната артерија, која носи крв сиромашна со кислород од срцето кон белите дробови.

• 💪 Имаат дебели, еластични и мускулести ѕидови, бидејќи крвта во нив тече под висок притисок.

• 🚫 Немаат валви (за разлика од вените).

• ❤️ Крвта во артериите тече ритмично, во согласност со срцевите отчукувања (пулс).

Градба на артерија:

Ѕидот на артеријата е составен од три слоја:

1. Внатрешен слој (интима) – мазен слој што овозможува лесно течење на крвта
2. Среден слој (медија) – најдебел слој, богат со мускулни и еластични влакна
3. Надворешен слој (адвентиција) – заштитен слој од сврзно ткиво

Пример за артерии:

• Аорта – најголемата артерија во телото
• Каротидни артерии – носат крв до мозокот
• Коронарни артерии – го снабдуваат срцевиот мускул

• 📌 Заклучок:
  Артериите се од клучно значење за животот, бидејќи овозможуваат навремено снабдување на клетките со кислород и хранливи материи.

Клучни карактеристики на вените:

• 🔵 Пренесуваат крв сиромашна со кислород, со исклучок на белодробните вени, кои носат крв богата со кислород од белите дробови до срцето.

• 🧱 Имаат потенки и помалку еластични ѕидови од артериите, бидејќи крвта тече под низок притисок.

• 🔁 Имаат валвули (залистоци) кои спречуваат враќање на крвта наназад.

• 🦵 Движењето на крвта во вените се помага со контракциите на скелетните мускули (мускулна пумпа).

Градба на вена:

Како и артериите, вените имаат три слоја, но тие се потенки:

• Внатрешен слој (интима) – мазен слој со валвули
• Среден слој (медија) – тенок слој со малку мускулни влакна
• Надворешен слој (адвентиција) – сврзно ткиво за заштита

Пример за вени:

1. Горна и долна шуплива вена – ја носат крвта од телото во срцето
2. Белодробни вени – носат оксигенирана крв до срцето
3. Површински вени – видливи под кожата

• 📌 Заклучок:
  Вените обезбедуваат враќање на крвта кон срцето и спречуваат нејзино задржување во екстремитетите.

Капилари се најситните и најтенките крвни садови во телото, кои ги поврзуваат артериите (артериолите) со вените (венулите) и овозможуваат размена на материи помеѓу крвта и ткивата.

Клучни карактеристики на капиларите:

• 🔬 Имаат многу тенок ѕид – составен од само еден слој клетки, што овозможува лесна дифузија.

• 🔄 Во капиларите се одвива размена на кислород, јаглероден диоксид, хранливи материи и отпадни материи.

• ⏳ Крвта тече многу бавно, што ја олеснува размената.

• 🌐 Формираат густа капиларна мрежа околу сите ткива и органи.

Градба на една капилара:

• Се состои само од еден слој ендотелни клетки

• Немаат мускулен слој ниту валви

• Меѓу клетките има мали пори (кај некои капилари) за полесна размена

Улога на капиларите:

• ✔ Носат  кислород и хранливи материи до клетките

• ✔ Изнесуваат  јаглероден диоксид и отпадни материи од клетките

• ✔ Го поврзуваат артерискиот и венскиот дел од крвотокот

Пример:

• Капилари во алвеолите на белите дробови – размена на гасови

• Капилари во мускулите и мозокот – исхрана на ткивата

📌 Заклучок:
Капиларите се местото каде што крвта ја извршува својата најважна функција – размена на материи со клетките.

Клучни термини:

• вазодилатација: ширење на крвните садови
• вазоконстрикција: стегање на крвен сад
• венула: мала вена,  ги поврзува капиларите со поголемите вени

    Крвта од срцето се спроведува низ телото со комплексна мрежа на крвни садови. Артериите изнесуваат крв од срцето. Главната артерија е аортата што се разгранува во други големи артерии, кои носат крв до екстремитетите  и органите. 

Овие главни артерии вклучуваат каротидна артерија, која зема крв во мозокот; брахијалните артерии, кои земаат крв во рацете; и торакалната артерија, која зема крв во градниот кош, а потоа во хепатална, бубрежна и гастрична артерија за црниот дроб, бубрезите и желудникот, соодветно. Ијајалната артерија зема крв до долните екстремитети. 

    

Главните артерии преминуваат во мали артерии, а потоа и во помали садови наречени артериоли, за да стигнат подлабоко во мускулите и органите на телото.Артериолите преминуваат во капилари. Капиларните се разгрануваат меѓу клетките и ткивата на телото. Капиларите се цевки со тесен дијаметар , така да црвените крвни зрнца се поредуваат еден позади друг за да можат да се движат низ капиларите и да вршат размена  на кислород со ткива на клеточно ниво.  Капиларите повторно се спојуваат во венули кои се поврзуваат со ситни вени, кои се поврзуваат со главните вени кои собираат крв со јаглерод диоксид и се враќаат назад кон срцето. 

 Артериите имаат подебели мазни мускули и сврзно ткиво од вените имаат поголем притисок и брзина на свежо ипумпаната крв. Вените се потенки бидејќи притисокот и стапката на проток се многу пониски. Покрај тоа, вените се структурно различни од артериите по тоа што вените имаат валви или клапи за да го спречат повратниот проток на крв. Бидејќи вените треба да работат против гравитација за да ја вратат крвта во срцето, контракцијата на скелетните мускули помага при протокот на крв назад во срцето.

едукативна видео